Auteursrecht en AI: wie bezit de rechten op AI-gegenereerde creaties?

Door: Max Bouwmeester

Inleiding
Met de opkomst van generatieve artificiële intelligentie (hierna: GenAI) die met menselijke input afbeeldingen, muziek en teksten kan genereren, rijst een belangrijke intellectueel eigendomsrechtelijke vraag: wie bezit de auteursrechten op AI-gegenereerde creaties? Dit onderwerp heeft niet alleen invloed op kunstenaars en bedrijven, maar raakt ook aan bredere juridische en ethische kwesties binnen het intellectuele eigendom.

Wanneer is een werk beschermd?
Het auteursrecht beschermt originele creaties van de menselijke geest, zoals schilderijen, teksten, muziek of films. Het geeft de maker het exclusieve recht om zijn werk openbaar te maken en te reproduceren. Niet elk werk komt in aanmerking voor deze bescherming. Er zijn twee belangrijke voorwaarden waaraan voldaan moet zijn:

1. Het werk moet voldoende nauwkeurig en objectief identificeerbaar zijn. Dit houdt in dat het werk een duidelijke, waarneembare vorm dient te hebben die door anderen als uniek en origineel kan worden herkend.
2. Er moet daarnaast sprake zijn van een eigen intellectuele schepping van de maker. Dit betekent dat menselijke creativiteit een rol moet spelen bij de creatie van het werk.

Het auteursrecht is van oorsprong dus gekoppeld aan mensen en niet aan machines. Op dit punt ontstaat direct een spanningsveld met GenAI. AI-modellen zoals ChatGPT kunnen originele afbeeldingen of teksten produceren, maar omdat de output niet rechtstreeks afkomstig is van een mens, roept dit vragen op over de toepasselijkheid van het auteursrecht.

Rechtspraak over auteursrecht en GenAI
Aangezien deze technologie maar kort bestaat, zijn op dit moment nog geen vonnissen gewezen over de auteursrechtelijke status van AI-gegenereerde werken in Nederland. Voor zaken die dit vraagstuk behandelen, moeten we onze blik over de grens richten. Ik zal een aantal kort bespreken.

Verenigde Staten: USCO
De VS vereist geen registratie om het auteursrecht op een werk te bemachtigen, maar wel om een inbreukactie te kunnen starten bij een federale rechter. Het US Copyright Office (hierna: USCO) moest daarom al vroeg beoordelen of AI-creaties auteursrechtelijke bescherming genieten.

In 2019 weigerde het USCO een AI-kunstwerk te registreren, omdat het volledig zelfstandig was gegenereerd door een AI-model dat door de maker zelf was ontwikkeld. Deze beslissing werd bevestigd door een hogere rechter die benadrukte dat auteursrecht menselijk makerschap vereist.

In de zaak Zarya of the Dawn uit 2023 werd de registratie van een roman, waarin AI-gegenereerde afbeeldingen waren opgenomen, gedeeltelijk afgewezen. De tekst en verhaallijn werden erkend als het werk van de schrijfster en daarmee beschermd door het auteursrecht, maar de AI-gegenereerde beelden niet, omdat ze volgens het de USCO onvoldoende creatieve controle had over het eindresultaat.

China: Beijing Internet Court
In China lijken rechters, in tegenstelling tot het USCO, wel open te staan voor auteursrechtelijke bescherming van AI-creaties. Een opvallende uitspraak komt van de Beijing Internet Court, waar een zaak draaide om een afbeelding van een fictieve jonge vrouw, gecreëerd door middel van een afbeeldingengenerator. De eiser had de afbeelding gepost op een socialemediaplatform, waarna de gedaagde deze zonder toestemming gebruikte op een ander platform.

De Chinese rechter oordeelde dat de afbeelding auteursrechtelijk beschermd was en onderbouwde dit met het argument dat de eiser het creatieproces nauwkeurig had gedocumenteerd, waarbij uit de uitgebreide reeks prompts (maar liefst zeven pagina’s) duidelijk werd dat het resultaat voortkwam uit creatieve keuzes. De rechter beschreef GenAI als een hulpmiddel in handen van een scheppende mens, vergelijkbaar met een fototoestel.

Europa: rechtbank Praag
Een Tsjechische rechter heeft in 2023 in een proefprocedure geoordeeld dat een afbeelding gegenereerd met het AI-model Dall-E geen auteursrechtelijke bescherming geniet. De eiser, die een afbeelding van twee handen die een contract tekenen had laten maken, betoogde dat hij de prompt voor de AI had gegeven. De rechter oordeelde echter dat AI geen maker kan zijn en dat er onvoldoende bewijs was van menselijke creativiteit.

Conclusie en praktische tips
De opkomst van generatieve AI stelt het auteursrecht wereldwijd voor nieuwe uitdagingen. Uit recente rechtspraak blijkt dat het menselijke element van belang blijft voor auteursrechtelijke bescherming. In de VS en Europa lijken AI-gegenereerde werken op dit moment niet beschermd vanwege het ontbreken van menselijke creativiteit, terwijl China een pragmatischere benadering kiest door generatieve AI te beschouwen als hulpmiddel van de mens. Totdat de hoogste rechters zich over dit vraagstuk hebben uitgesproken, is het verstandig om enkele aanbevelingen in overweging te nemen bij het gebruik van AI-gegenereerde werken.

Wanneer u werkt met GenAI is het essentieel om uw rol in het creatieve proces zorgvuldig te documenteren. Dit betekent dat u duidelijk moet kunnen aantonen welke specifieke menselijke inbreng u heeft geleverd, zoals het formuleren van prompts voor het AI-systeem, het maken van keuzes tijdens het proces of het uitvoeren van nabewerking. Deze documentatie kan mogelijk van belang zijn bij het claimen van auteursrechtelijke bescherming.

Daarnaast is het verstandig om bij de openbaarmaking van een AI-gegenereerd werk uw naam duidelijk te vermelden. Op basis van artikel 4 van de Auteurswet wordt u dan vermoed de rechthebbende te zijn, wat een sterke positie biedt in een eventuele juridische procedure. Het is vervolgens aan de wederpartij om dit vermoeden te weerleggen, een taak die in de praktijk vaak lastig uitvoerbaar blijkt. Hiermee vergroot u de kans op effectieve juridische bescherming van het werk.

Indien auteursrechtelijke bescherming niet haalbaar blijkt, zijn alternatieve juridische mogelijkheden te overwegen. Zo kan bescherming via het merkenrecht of contractenrecht uitkomst bieden, afhankelijk van de aard en het gebruik van het werk. Deze routes kunnen een stevige basis bieden om uw rechten te waarborgen.

De discussie over auteursrecht en AI zal de komende jaren alleen maar intensiever worden. Tot die tijd blijft dit een dynamisch en spannend gebied binnen het recht. Heeft u juridische vragen of twijfels over het gebruik van AI, of andere vraagstukken op het gebied van het IT-recht? De IT-rechtswinkel staat klaar om u te helpen!